فرمول حق جذب برای همه کارکنان یکسان نیست و در قانون کار درصد ثابتی با عنوان «درصد حق جذب» برای تمام کارگران تعیین نشده است. اگر حق جذب در قرارداد، حکم یا ضوابط کارگاه به صورت درصدی تعیین شده باشد، فرمول ساده آن به این شکل است:
فهرست مطالب
مبلغ حق جذب = مبنای تعیینشده × درصد حق جذب
اما نکته مهم اینجاست که «مبنای تعیین شده» همیشه حقوق پایه نیست. در یک کارگاه ممکن است مبلغ حق جذب به صورت ثابت یا درصدی از یک مبلغ مشخص توافق شود و در کارگاه دارای طرح طبقهبندی مشاغل، فوقالعاده جذب بازار کار تابع ضوابط و مجوز طرح باشد.
به همین دلیل، برای محاسبه صحیح حق جذب باید ابتدا مشخص کنیم کارگاه دارای طرح طبقهبندی مشاغل است یا خیر و مبلغ موردنظر تحت چه ضابطهای پرداخت میشود. در ادامه این مقاله از سیستم حسابداری محک به فرمول حق جذب، مثال عددی، تفاوت این دو وضعیت و تأثیر حق جذب بر اضافهکاری، سنوات، بیمه و مالیات را بررسی میکنیم.
حق جذب چیست؟
حق جذب یا فوقالعاده جذب، مبلغی اضافه بر برخی اجزای اصلی حقوق است که معمولاً با هدف جذب یا نگهداشت نیروی موردنیاز، متخصص یا شاغل در موقعیتهایی که تأمین نیروی مناسب برای آنها دشوار است پرداخت میشود. با این حال، نباید حق جذب را یک مزیت قانونی عمومی مانند حداقل مزد تلقی کرد که الزاما به تمام کارگران تعلق میگیرد. استحقاق فرد و نحوه تعیین مبلغ آن میتواند از قرارداد کار، ضوابط کارگاه، عرف مستقر، پیمان دسته جمعی یا مقررات طرح طبقه بندی مشاغل ناشی شود.
در کارگاههای دارای طرح طبقهبندی مشاغل، دستورالعمل اجرایی بهطور مشخص امکان برقراری «فوقالعاده جذب» را برای برخی مشاغل تخصصی، مشاغل دارای کمبود عرضه نیروی کار یا موقعیتهایی با شرایط خاص پیش بینی کرده است. برقراری این فوقالعاده در این حالت تابع موافقت مدیریت و تأیید یا تصویب مرجع ذیصلاح وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است.
این مقاله درباره کارکنان و کارگران مشمول قانون کار است. فرمولها و فوقالعادههای استخدامی کارکنان دولت یا دستگاههایی که مقررات استخدامی خاص دارند ممکن است متفاوت باشد. برای درک بهتر جایگاه حق جذب در دریافتی کارکنان، ابتدا باید مفهوم حق السعی و مزد در قانون کار را بشناسید.
فرمول حق جذب چیست؟
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان نرم افزار حسابداری محک
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
اگر حق جذب به صورت درصدی تعریف شده باشد، فرمول عمومی آن بسیار ساده است:
حق جذب = مبلغ مبنا × درصد حق جذب
برای مثال اگر طبق قرارداد یا ضابطه معتبر کارگاه، حق جذب معادل ۲۰ درصد مبلغ ۳۰ میلیون تومان تعیین شده باشد:
۶,۰۰۰,۰۰۰ = ۲۰٪ × ۳۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
بنابراین حق جذب این فرد ماهانه ۶ میلیون تومان خواهد بود.
اما این مثال صرفاً نحوه انجام محاسبه را نشان میدهد. عدد ۲۰ درصد یک نرخ قانونی عمومی نیست. برای تعیین رقم واقعی باید قرارداد، حکم کارگزینی، ضوابط داخلی یا مجوز طرح طبقه بندی همان کارگاه بررسی شود.
نحوه محاسبه حق جذب در کارگاه فاقد طرح طبقهبندی مشاغل
ماده ۳۶ قانون کار، مزد ثابت را مجموع «مزد شغل» و «مزایای ثابت پرداختی به تبع شغل» تعریف کرده است. در کارگاههایی که طرح طبقهبندی و ارزیابی مشاغل ندارند، مزایای ثابتی که به دلیل ماهیت شغل یا محیط کار و برای ساعات عادی کار پرداخت میشوند میتوانند بخشی از مزد ثابت باشند.
در چنین کارگاهی برای خود «حق جذب» درصد قانونی واحدی تعیین نشده است. بنابراین ممکن است یکی از این روشها در قرارداد یا ضابطه معتبر کارگاه پیشبینی شده باشد:
مبلغ ثابت ماهانه؛
درصدی از مزد یا مبلغ مشخصشده در قرارداد؛
مبلغی که براساس شغل یا سمت تعیین شده است؛
مبلغی که به موجب عرف و رویه تثبیتشده کارگاه پرداخت میشود.
برای مثال اگر در قرارداد نوشته شده باشد:
حق جذب = ۱۵ درصد مزد ثابت
و مزد ثابت فرد ۲۸ میلیون تومان باشد:
۴,۲۰۰,۰۰۰ = ۱۵٪ × ۲۸,۰۰۰,۰۰۰ تومان
در نتیجه مبلغ حق جذب ماهانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان است.
نکته مهم این است که صرف درج عنوان «حق جذب» روی یک پرداخت، ماهیت حقوقی آن را تعیین نمیکند. برای تشخیص اینکه مبلغ موردنظر بخشی از مزد ثابت است یا یک پرداخت مستقل و انگیزشی، باید ماهیت پرداخت، استمرار آن، علت پرداخت، قرارداد و رویه کارگاه بررسی شود. اگر کارگاه مشمول طرح باشد، باید ابتدا قواعد طرح طبقه بندی مشاغل بررسی شود؛ چون مبنای مزد، گروه شغلی و مزایای مرتبط در این طرح اهمیت دارد.
فرمول فوقالعاده جذب در کارگاه دارای طرح طبقه بندی مشاغل
شرایط در کارگاههایی که طرح طبقهبندی مشاغل در آنها اجرا شده متفاوت است.
طبق دستورالعمل اجرایی طرحهای طبقهبندی مشاغل، اگر به دلیل کمبود نیروی متخصص در بازار یا ویژگیهای خاص یک شغل، جدول مزد پاسخگوی نیاز کارگاه برای جذب و نگهداری نیرو نباشد، امکان برقراری فوقالعاده جذب وجود دارد.
اگر مجوز یا ضابطه کارگاه حق جذب را بهصورت درصدی از «مزد شغل گروه» تعیین کرده باشد، فرمول را میتوان به صورت زیر نوشت:
فوقالعاده جذب = مزد شغل گروه × درصد مصوب حق جذب
فرض کنید:
مزد شغل گروه: ۲۵ میلیون تومان
درصد مصوب حق جذب: ۳۰ درصد
در این صورت:
۷,۵۰۰,۰۰۰ = ۳۰٪ × ۲۵,۰۰۰,۰۰۰ تومان
فوقالعاده جذب این شغل ۷ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان خواهد بود.
تبصره ۲ ماده ۱۸ دستورالعمل اجرایی طرحهای طبقهبندی مشاغل اعلام میکند میزان این فوقالعاده در حالت عمومی نباید از مزد شغل گروه مربوط بیشتر باشد و برای برخی مشاغل تخصصی یا سطوح مدیریتی، با ارائه دلایل توجیهی، امکان درخواست و تصویب تا دو برابر مزد شغل گروه نیز پیشبینی شده است.
این ارقام به معنی تعلق خودکار سقف مذکور به کارگر نیست؛ مبلغ واقعی همان رقمی است که مطابق مجوز و ضوابط مربوط به کارگاه و شغل تعیین شده باشد. همچنین کارگاههایی که طرح طبقهبندی قدیمی و مصوب دارند ممکن است تابع دستورالعمل یا شرایط خاص همان طرح باشند. دستورالعمل اجرایی نیز استمرار برخی طرحهای مصوب قبلی و رعایت حقوق مکتسبه کارکنان را پیشبینی کرده است؛ بنابراین در اختلافات واقعی باید نسخه مصوب طرح و مجوز حق جذب همان کارگاه بررسی شود.
آیا حق جذب درصد مشخصی دارد؟
خیر. یکی از مهمترین اشتباهات درباره فرمول حق جذب این است که تصور کنیم مثلاً حق جذب در قانون کار همیشه ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ درصد حقوق پایه است.
هیچ درصد واحدی برای تمام کارگران مشمول قانون کار وجود ندارد. در کارگاه فاقد طرح طبقهبندی، رقم میتواند ناشی از قرارداد، عرف یا ضابطه معتبر کارگاه باشد. در کارگاه دارای طرح نیز فوقالعاده جذب بازار کار باید براساس ضوابط و مجوز مرتبط با طرح تعیین شود.
پس اگر در یک سایت یا جدول نوشته شده باشد:
«حق جذب = X درصد حقوق پایه برای همه کارکنان»
نمیتوان این فرمول را بدون بررسی وضعیت کارگاه به همه روابط کاری تعمیم داد. برای جلوگیری از اشتباه در محاسبات، بهتر است کاربر ابتدا با اصطلاحات حقوق و دستمزد مثل مزد مبنا، مزایا، کسورات، اضافهکاری و سنوات آشنا شود.
تفاوت فرمول حق جذب در کارگاههای دارای طرح و فاقد طرح
| موضوع | فاقد طرح طبقهبندی | دارای طرح طبقهبندی |
|---|---|---|
| درصد قانونی ثابت برای همه | ندارد | ندارد |
| مبنای مبلغ | قرارداد، ضابطه، عرف یا مبلغ توافقشده | ضوابط و مجوز طرح |
| روش احتمالی محاسبه | مبلغ ثابت یا درصدی از مبنای توافقشده | درصدی از مزد شغل گروه یا مبلغ مصوب |
| ماهیت پرداخت | بسته به شرایط میتواند مزیت ثابت به تبع شغل باشد | فوقالعاده جذب بازار کار معمولاً مستقل از مزد مبناست |
| تغییر مبلغ | تابع توافق، قانون، عرف و ماهیت پرداخت | تابع مجوز و ضوابط طرح |
| اثر بر تبعات مزدی | در صورت جزء مزد ثابت بودن میتواند مؤثر باشد | اصولاً در فوقالعاده جذب بازار کار متفاوت است |
این تفاوت دلیل اصلی آن است که برای محاسبه حق جذب، فقط مشاهده عنوان آن در فیش حقوقی کافی نیست.
آیا حق جذب با افزایش حقوق سالانه افزایش پیدا میکند؟
پاسخ به ماهیت حق جذب بستگی دارد. اگر در کارگاه فاقد طرح طبقهبندی، حق جذب واقعاً بخشی از مزد ثابت و از مزایای ثابت به تبع شغل باشد، وضعیت آن باید همراه سایر اجزای مزد و براساس مقررات و شرایط کارگاه بررسی شود.
اما درباره «فوقالعاده جذب بازار کار» در کارگاههای دارای طرح طبقهبندی مشاغل، رأی هیأت تخصصی کار، بیمه و تأمین اجتماعی دیوان عدالت اداری، مقررهای را که تأثیر افزایشهای شورای عالی کار بر این فوقالعاده را الزامی نمیدانست، مغایر قانون تشخیص نداده است. بنابراین نمیتوان گفت هر بار که حداقل مزد یا سایر سطوح مزدی افزایش پیدا میکند، مبلغ فوقالعاده جذب بازار کار نیز الزاماً با همان درصد افزایش پیدا خواهد کرد. برای بررسی تغییرات سالانه حقوق، مقاله افزایش حقوق وزارت کار ۱۴۰۵ میتواند مکمل این بخش باشد.
مبلغ حق جذب در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
برای حق جذب در سال ۱۴۰۵ مبلغ ثابت و عمومی وجود ندارد. برخلاف مواردی مانند حداقل مزد که رقم آن با مصوبه شورای عالی کار مشخص میشود، نمیتوان یک عدد واحد را تحت عنوان «مبلغ حق جذب ۱۴۰۵» برای تمام کارکنان اعلام کرد.
مبلغ باید براساس یکی از این موارد مشخص شود:
- قرارداد کار؛
- حکم یا ضابطه کارگاه؛
- عرف معتبر کارگاه؛
- طرح طبقهبندی مشاغل؛
- مجوز فوقالعاده جذب بازار کار؛
- سایر مقررات اختصاصی قابل اعمال.
به همین دلیل درج یک عدد ثابت برای «حق جذب سال ۱۴۰۵» بدون دانستن شرایط رابطه کاری میتواند گمراهکننده باشد.
آیا حق جذب در محاسبه اضافهکاری تأثیر دارد؟
برای پاسخ باید دوباره دو وضعیت را از یکدیگر جدا کرد.
کارگاه فاقد طرح طبقهبندی مشاغل
ماده ۳۶ قانون کار میگوید مزد ثابت از مزد شغل و مزایای ثابت پرداختی به تبع شغل تشکیل میشود. بنابراین اگر حق جذب در کارگاه فاقد طرح واقعاً یک مزیت ثابت به تبع شغل باشد، میتواند در مبنای مزایایی که بر پایه مزد ثابت محاسبه میشوند اثر داشته باشد.
کارگاه دارای طرح طبقهبندی مشاغل
در مورد «فوقالعاده جذب بازار کار»، وضعیت متفاوت است. هیأت تخصصی دیوان عدالت اداری در پرونده مربوط به بند ۶ ضوابط فوقالعاده جذب بازار کار، عدم احتساب آن در تبعات مزدی از جمله اضافهکاری را مغایر قانون تشخیص نداد. البته اگر پیمان دستهجمعی، ضابطه داخلی معتبر یا عرف و رویه کارگاه شرایط دیگری ایجاد کرده باشد، همان وضعیت نیز باید بررسی شود.
بنابراین پاسخ صحیح به سؤال «آیا حق جذب در اضافهکاری محاسبه میشود؟» یک «بله» یا «خیر» مطلق نیست.
آیا حق جذب در سنوات محاسبه میشود؟
در این موضوع نیز تشخیص نوع پرداخت اهمیت زیادی دارد.
در کارگاه فاقد طرح، اگر حق جذب ماهیت مزد ثابت و مزیت ثابت به تبع شغل داشته باشد، بررسی آن در محاسبات پایان کار با توجه به ماهیت مزد اهمیت پیدا میکند.
اما درباره فوقالعاده جذب بازار کارِ کارگاههای دارای طرح طبقهبندی، هیأت تخصصی کار، بیمه و تأمین اجتماعی دیوان عدالت اداری در رأی سال ۱۴۰۰ اعلام کرده است که این فوقالعاده با توجه به ماهیت بازارکاری و انگیزشی آن، مبنای محاسبه مزایای پایان کار نیست.
از آنجا که آرای مختلف درباره مفهوم «حقوق» و مبنای سنوات نیز در سالهای گذشته صادر شده است، برای پروندههای اختلافی بهتر است قرارداد، حکم کارگزینی، نوع فوقالعاده و مقررات اختصاصی کارگاه بهصورت همزمان بررسی شوند.
برای بررسی جزئیات مزایای پایان کار، مقاله حق سنوات را بهعنوان لینک مکمل همین بخش قرار دهید.
آیا حق جذب مشمول بیمه است؟
در قانون تأمین اجتماعی، مزد یا حقوق شامل وجوه و مزایای نقدی یا غیرنقدی مستمری است که در مقابل کار به بیمهشده پرداخت میشود و کارفرما موظف است از وجوه مشمول، حق بیمه مقرر را کسر و سهم خود را نیز پرداخت کند. بنابراین حق جذب مستمری که در قالب حقوق و مزایا و در مقابل کار پرداخت میشود، در محاسبات لیست بیمه باید از نظر مشمول بودن بررسی شود و در رویه حقوق و دستمزد، حق جذب مستمر معمولاً از اقلام مشمول حق بیمه محسوب میشود. با این حال، در مواردی که پرداخت ماهیت خاص، غیرمستمر یا تابع مقررات استخدامی متفاوت دارد، بهتر است نوع پرداخت با ضوابط روز تأمین اجتماعی تطبیق داده شود و صرف عنوان «حق جذب» مبنای تصمیمگیری نباشد.
آیا حق جذب مشمول مالیات است؟
ماده ۸۳ قانون مالیاتهای مستقیم، درآمد مشمول مالیات حقوق را شامل حقوق و مزایای مربوط به شغل، اعم از مستمر و غیرمستمر، پس از اعمال معافیتهای مقرر میداند. حق جذب نیز در فهرست فعلی معافیتهای عمومی ماده ۹۱ بهعنوان یک معافیت مستقل و عمومی برای کارکنان بخش خصوصی ذکر نشده است. در نتیجه، اصل بر این است که حق جذب پرداختی در قالب درآمد حقوق در محاسبه مالیات حقوق لحاظ شود؛ سپس معافیت و نرخ مالیاتی همان سال نسبت به مجموع درآمد مشمول مالیات اعمال میشود. بنابراین نمیتوان مالیات حق جذب را با یک درصد جداگانه و ثابت محاسبه کرد. حق جذب وارد محاسبات درآمد مشمول مالیات حقوق میشود و مالیات نهایی تابع مقررات مالیات حقوق همان سال است.
حق جذب در فیش حقوقی چگونه ثبت میشود؟
بهتر است حق جذب بهعنوان یک ردیف مستقل در فیش حقوقی ثبت شود تا مشخص باشد:
- مبلغ آن چقدر است؛
- براساس چه حکمی پرداخت شده؛
- مستمر یا متغیر است؛
- آیا در مبانی بیمه و مالیات قرار گرفته است؛
- در محاسبات سایر مزایا چه اثری دارد.
| شرح | مبلغ |
|---|---|
| مزد یا حقوق پایه | ۳۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان |
| حق جذب | ۶,۰۰۰,۰۰۰ تومان |
| سایر مزایا | حسب مورد |
| جمع ناخالص | حسب مورد |
| بیمه و مالیات | براساس اقلام مشمول |
| خالص پرداختی | پس از کسورات |
ثبت جداگانه این مبلغ علاوه بر شفافیت فیش حقوقی، بررسی قرارداد و محاسبات حقوق و دستمزد در ماههای بعد را نیز سادهتر میکند.
سه اشتباه رایج در محاسبه حق جذب
در نظر گرفتن یک درصد ثابت برای همه
هیچ فرمول قانونی واحدی وجود ندارد که مثلاً حق جذب تمام کارگران را ۲۰ درصد حقوق پایه بداند.
یکی دانستن حق جذب با فوقالعاده جذب بازار کار
حق جذبی که در یک کارگاه فاقد طرح بهعنوان مزیت ثابت شغلی پرداخت میشود الزاماً از نظر آثار حقوقی با «فوقالعاده جذب بازار کار» در طرح طبقهبندی مشاغل یکسان نیست.
محاسبه اضافهکاری و سنوات فقط براساس نام آیتم
در حقوق و دستمزد، ماهیت پرداخت مهمتر از نام آن است. قرارداد، استمرار پرداخت، علت برقراری، طرح طبقهبندی، عرف کارگاه و مقررات قابل اعمال باید کنار یکدیگر بررسی شوند.
نرمافزار حقوق و دستمزد چه کمکی به محاسبه حق جذب میکند؟
وقتی تعداد کارکنان افزایش پیدا میکند، تعریف دستی مزایا و کسورات و بررسی اثر هر آیتم بر بیمه، مالیات، اضافهکاری و فیش حقوقی احتمال خطای محاسباتی را بالا میبرد.
در چنین شرایطی استفاده از سیستم حقوق و دستمزد به حسابدار کمک میکند اجزای حقوق هر شخص را بهصورت مشخص تعریف و محاسبات ماهانه را یکپارچه نگهداری کند.
افزونه حقوق و دستمزد محک امکان تعریف مزایا و کسورات، تغییر مبانی حقوق و دستمزد و صدور فیش حقوقی تکی یا گروهی را فراهم میکند. بنابراین پس از تعیین قانونی و قراردادی نحوه پرداخت حق جذب، میتوان آن را در ساختار حقوق و دستمزد کارکنان تعریف و در کنار سایر اقلام حقوق ثبت کرد.
نرمافزار جایگزین تشخیص حقوقی مبنای حق جذب نیست؛ ابتدا باید مشخص شود این آیتم براساس قرارداد یا مقررات کارگاه چگونه تعریف شده و سپس محاسبات آن در سیستم حقوق و دستمزد اجرا شود.
جمعبندی فرمول حق جذب
اگر فقط بخواهیم فرمول حق جذب را بیان کنیم:
حق جذب = مبلغ مبنا × درصد تعیینشده حق جذب
اما این فرمول تنها زمانی کاربرد دارد که حق جذب بهصورت درصدی تعریف شده باشد. در قانون کار درصد ثابت و یکسانی برای حق جذب تمام کارگران وجود ندارد. در کارگاه فاقد طرح طبقهبندی، مبلغ میتواند از قرارداد، ضابطه یا عرف معتبر کارگاه ناشی شود. در کارگاه دارای طرح طبقهبندی نیز فوقالعاده جذب بازار کار تابع مقررات و مجوز مربوط به طرح است.
بنابراین برای محاسبه دقیق حق جذب، ابتدا نوع کارگاه و ماهیت این پرداخت را مشخص کنید و بعد سراغ فرمول بروید؛ زیرا همین موضوع تعیین میکند مبلغ حق جذب چگونه محاسبه شود و چه اثری بر سایر اجزای حقوق و دستمزد داشته باشد
